1
دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2
گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.48311/clr.2026.118921.82806
چکیده
افزایش حجم دعاوی و محدودیت منابع دستگاه قضایی، نظامهای دادرسی معاصر را با این پرسش مواجه ساخته است که چگونه میتوان میان آرمان کشف حقیقت در هر پرونده و ضرورت کارایی نظام دادرسی تعادل برقرار کرد. اصل تناسب در دادرسی پاسخی به این چالش است و بر تخصیص متناسب منابع زمانی، مالی و انسانی با ویژگیها و شرایط هر دعوا تأکید دارد. مقاله حاضر با هدف ارائه تصویری منسجم از این اصل، با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانهای به بررسی مفهوم، ویژگیها و مهمترین انتقادات آن میپردازد. تناسب آیینی به تدریج هویتی مستقل یافته و دارای دو بُعد است: بُعد خُرد که به تناسب اقدامات و تشریفات دادرسی با اهمیت و پیچیدگی دعوا مربوط میشود و بُعد کلان که به تخصیص منابع قضایی با توجه به ظرفیت کلی نظام میپردازد. یافتهها نشان میدهد پذیرش این اصل مستلزم پذیرش درجهای محدود از پیشبینیناپذیری در تصمیمگیری قضایی است.
