پژوهش های حقوق تطبیقی

پژوهش های حقوق تطبیقی

تعریف قانونی و معیارهای حاکم بر آن

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)
10.48311/clr.2025.101669.0
چکیده
این نوشته با تمرکز بر مفهوم «تعریف قانونی» در نظام حقوقی ایران و تطبیق آن با رویکردهای منطقی و حقوق تطبیقی، به بررسی جایگاه و کارکرد تعریف در متون قانونی پرداخته و با تکیه بر منابع موجود، از ارسطو تا اندیشه‌های فقهای اسلامی و دکترین حقوق مدرن، نشان داده که تعریف، در منطق ناظر بر کشف ماهیت است، در حالی ‌که در حقوق، ابزار رفع ابهام و تحدید قلمرو مفهومی واژه‌ها و اصطلاحات است.
مقاله با تحلیل ساختار، عملکرد و نقش تعریف قانونی، ضعف‌های موجود در قانون‌نویسی ایران، از جمله خلط میان تعریف و اختصار، عدم جامع و مانع بودن و بی‌توجهی به همخوانی تعاریف با بافت کاربردی قانون را آشکار ساخته است. مقاله تأکید دارد که تعریف قانونی باید همچون گزاره‌ای ارتباطی و توانمندساز تلقی شود که ضمن جلوگیری از ابهام، قصد قانون‌گذار را به‌دقت به مخاطبان منتقل کند. این مقاله، ضمن واکاوی پیشینه نظری موضوع در فقه و متون حقوقی و قانونی، پیشنهاد می‌کند که قانون‌گذار ایرانی به جای پرهیز از تعریف، به تدوین تعاریف روش‌مند، باثبات و مبتنی بر تحلیل زبانی و بافت‌محور بپردازد تا وحدت تفسیر و اجرای قانون تضمین گردد.
روش تحقیق در این مقاله تحلیلی ـ توصیفی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری و تحلیل گردیده‌اند. همچنین از روش تحلیل تطبیقی میان نظام حقوقی ایران و نظام‌های حقوقی رومی ـ ژرمنی و کامن‌لا بهره گرفته شده تا وجوه افتراق در تلقی از تعریف قانونی و کارکرد آن در فرایند قانون‌نویسی روشن شود. این روش امکان شناسایی کاستی‌های روش‌شناختی قانون‌نویسی ایران را در حوزه تعریف‌گذاری حقوقی فراهم ساخته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


 
7. منابع
7. 1- منابع فارسی
الف) کتب
1.    بیگ زاده، صفر (1390)، فرهنگ تعاریف قانونی، تهران: نشر کلک صبا
2.    دانشنامه جهان اسلام، مدخل «تعریف»
3.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1381). فلسفه اعلی در علم حقوق، تهران: گنج دانش
4.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1381). فن استدلال در منطق حقوق اسلام، تهران: گنج دانش
5.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1385). سیستم شناسی در علم حقوق، تهران: گنج دانش
6.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1386). اندیشه و ارتقا، تهران: گنج دانش
7.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1386). تأثیر اراده در حقوق مدنی، تهران: گنج دانش
8.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1386). روش جدید در مقدمه عمومی علم حقوق، تهران: گنج دانش
9.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1385). علم حقوق در گذر تاریخ، تهران: گنج دانش
10.              جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1388). فلسفه حقوق مدنی، ج 1، ویراست دوم، تهران: گنج دانش
11.              کاتوزیان، ناصر (1376). عقود معین، ج 1، ویراست ششم، تهران: انتشارات سهامی انتشار بهمن برنا
12.              کاتوزیان، ناصر (1376). قواعد عمومی قراردادها، ج 2، ویراست چهارم، تهران: انتشارات سهامی انتشار بهمن برنا
13.              خوانساری، محمد (1336). فرهنگ اصطلاحات منطقی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران
14.              خوانساری، محمد (1399). دوره مختصر منطق صوری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران
15.              معین، محمد (1387). فرهنگ فارسی معین، تهران: امیرکبیر
16.              قاضی شریعت پناهی، ابوالفضل (1398). بایسته های حقوق اساسی، تهران: میزان
17.              صلیبا، جمیل (1366). فرهنگ فلسفی (منوچهر صانعی دره بیدی: مترجم)، تهران: انتشارات حکمت
 
ب) مقالات
18.              اسدی، پریسا و مرتضی شهبازی نیا (1403). «بازخوانی مفهوم قانون به عنوان منبع تولید قاعده‌ی حقوقی در اندیشه‌ی میرزا ‌ملکم خان». پژوهش های حقوق تطبیقی دوره 28، شماره 4 صص 161 198
19.              حبیبا، سعید و نسیم حنیفی (1391). «بررسی تطبیقی تعریف و معیارهای ثبت طرح صنعتی در قانون مصوب 1386»  پژوهش های حقوق تطبیقی دوره 16، شماره 1 صص 25-47
20.              محسنی، فرید و ناصر قاسمی (1401). «آسیب شناسی تعریف قانونی جرم»، جامعه شناسی سیاسی ایران، شماره 24 صص 1759 - 1787
21.              رشیدی، احمد و امین خادمی (1395). «جرم سیاسی و چالش های فرا روی تعریف آن در ایران»، فصلنامه مطالعات سیاسی، تابستان 1395 - شماره 32 ، صص 131 150
22.              واحدی، ب.(1383). «رویکرد ابوعلی سینا به نظریه تعریف» مقالات ارائه شده به همایش بین المللی ابوعلی سینا
 
7. 2- منابع انگلیسی
23. Bartz, R., Heink, U., & Kowarik, I. (2009). “Proposed definition of environmental damage illustrated by the cases of genetically modified crops and invasive species.” Conservation Biology, 24(3), 675–681. https://doi.org/10.1111/j.1523-1739.2009.01385.x
24. Borszowski, P. (2019). “Legal definitions in tax law serving to limit the area of vagueness (remarks against the background of the anti-avoidance clause).”
25. Prawo Budżetowe Państwa i Samorządu, 1. https://doi.org/10.12775/PBPS.2019.002
26. Carney, T. (2024). “Pre-legislative scrutiny during the drafting process.” Journal for Juridical Science. https://doi.org/10.38140/jjs.v49i2.7493
27. Ezzerouali, S., & Chami, Y. (2023). “Inclusion of definitions in legislative drafting: A necessity or a luxury?” Mazahib, 22(1). https://doi.org/10.21093/mj.v22i1.5298
28. Gauci, G. M. (2016). Is it a vessel, a ship or a boat, is it just a craft, or is it merely a contrivance?
29. Hill, K., Fogel, S., Donaldson, L. P., & Erickson, C. L. (2017). “State definitions of social work practice: Implications for our professional identity.” Journal of Evidence-Informed Social Work. https://doi.org/10.1080/23761407.2017.1319775
30. Macagno, F., & Damele, G. (2015). “The hidden acts of definition in law: Statutory definitions and burden of persuasion.” In M. Araszkiewicz & K. Płeszka (Eds.), Logic in the theory and practice of lawmaking (Legisprudence Library, Vol. 2). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-19575-9_9
31. Roznai, Y. (2014). “‘A bird is known by its feathers’—On the importance and complexities of definitions in legislation.” The Theory and Practice of Legislation, 2(2), 145–167. https://doi.org/10.5235/2050-8840.2.2.145
32. Schenderra, C. (2017). “Die Verständlichkeit von Rechtstexten und interaktionsorientierter Ansatz.” Journal of Language and Communication in Business, 15(29), 125. https://doi.org/10.7146/hjlcb.v15i29.25700
33. Shaterian, M., & Yahyazadeh, J. (2023). “Characteristics of law and an introduction to the general policies of the lawmaking system.” Islamic Law and Jurisprudence Studies, 15(33), 127–152. https://doi.org/10.22075/feqh.2022.27304.3272
34. Spector-Bagdady, K., Prince, A., Yu, J.-H., &Appelbaum, P. (2018). “Analysis of state laws on informed consent for clinical genetic testing in the era of genomic sequencing.” American Journal of Medical Genetics Part C: Seminars in Medical Genetics. https://doi.org/10.1002/ajmg.c.31608
35. Code civil. (2020). 119th ed. Paris: Dalloz.
36. Copi, I. M. (2015). Introduction to logic. Pearson.
37. Gameeva, E., Kostin, A., Alekseeva, G. S., Ogneva, E. Y., Gabay, P. G., Pashigorova, L. V., & Kalita, E. V. (2020). “Medical rehabilitation: A study of problems of legal definition. The intersection of the concepts of medical rehabilitation, prevention and treatment.” Research and Practical Medicine Journal. https://doi.org/10.17709/2409-2231-2020-7-3-12
38. Hurley, P. J. (2014). A concise introduction to logic. Cengage Learning.
39. Jurjani, M. ibn A. (2013). Al-Taʿrīfāt [Definitions]. Beirut: Dar al-Kutub al-ʿIlmiyyah.
40. Macagno, F. (2010). “Definitions in law.” Bulletin Suisse de Linguistique Appliquée, 200.
41. Price, J. (2013). “Wagging, not barking: Statutory definitions.” Scholarly Works, 764
 
منابع فارسی به انگلیسی
42. Asadi, P., & Shahbazinia, M. (2024). “Revisiting the concept of law as a source of producing legal rules in the thought of Mirza Malkom Khan.” Journal of Comparative Law Research, 28(4). [In Persian]
43. Habiba, S., & Hanifi, N. (2012). “A comparative study of the definition and criteria for registration of industrial designs under the 2007 Act.” Journal of Comparative Law Research, 16(1). [In Persian]
44. Mohseni, F., Ghasemi, N., & Dibanzhad, M. (2022). “Pathology of the definition of crime.” Iranian Journal of Political Sociology, 5(8). [In Persian]
45. Rashidi, A., & Khademi, A. (2016). “Political crime and the challenges surrounding its definition in Iran.” Political Studies Quarterly, 8(32). [In Persian]
46. Vahedi, B. (2004). “Avicenna’s approach to the theory of definition.” In Proceedings of the International Avicenna Conference. [In Persian]
47. Bigzadeh, S. (2012). Dictionary of legal definitions. Tehran: Kolk-e Saba. [In Persian]
48. Encyclopaedia of the Islamic World. (n.d.). Entry: “Definition.” [In Persian]
49. Jafari Langroudi, M. J. (2003). Supreme philosophy in the science of law. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
50. Jafari Langroudi, M. J. (2003). The art of legal reasoning. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
51. Jafari Langroudi, M. J. (2007). Systemology. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
52. Jafari Langroudi, M. J. (2008). Thought and development. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
53. Jafari Langroudi, M. J. (2008). The effect of will in civil law. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
54. Jafari Langroudi, M. J. (2008). A new method in the general introduction to the science of law. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
55. Jafari Langroudi, M. J. (2008). The science of law through history. Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
56. Jafari Langroudi, M. J. (2011). Philosophy of civil law (Vol. 1, 2nd ed.). Tehran: Ganj-e Danesh. [In Persian]
57. Katouzian, N. (1997). Specified contracts (Vol. 1, 6th ed.). Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Enteshar with Bahman Borna. [In Persian]
58. Katouzian, N. (1997). General rules of contracts (Vol. 2, 4th ed.). Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Enteshar with Bahman Borna. [In Persian]
59. Khansari, M. (1957). Dictionary of logical terminology. Tehran: Bonyad-e Farhang-e Iran. [In Persian]
60. Khansari, M. (2021). A concise course on formal logic. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]
61. Moein, M. (2009). Moein Persian dictionary. Tehran: Amir Kabir. [In Persian]
62. Qazi (Shariat Panahi), S. A. F. (2019). Fundamentals of constitutional law. Tehran: Mizan Publishing. [In Persian]
63. Saliba, J. (1987). Philosophical dictionary (M. Darreh-Bidi, Trans.). Tehran: Hikmat Publications. [In Persian]
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 23 اردیبهشت 1405