پژوهش های حقوق تطبیقی

پژوهش های حقوق تطبیقی

جایگاه حقوقی اندازه‌گیری و صحه‌گذاری (M & V) به‌عنوان شرط تحقق تعهدات مالی در قراردادهای نتیجه‌محور انرژی (مطالعۀ تطبیقی قراردادهای نوع دو گاز در حقوق ایران و استانداردهای بین‌المللی)

نوع مقاله : مقالات علمی پژوهشی

نویسنده
دکتری تخصصی حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
10.48311/clr.2026.118959.82809
چکیده
قراردادهای نتیجه‌محور انرژی، به‌ویژه قراردادهای نوع دو گاز، بر پیوند تعهدات مالی با تحقق نتایج قابل‌اندازه‌گیری و قابل‌صحه‌گذاری استوارند. در این چارچوب، فرآیند اندازه‌گیری و صحه‌گذاری (M & V) نقشی تعیین‌کننده در ایجاد یا عدم ایجاد استحقاق مالی ایفا می‌کند. با این‌حال، در ادبیات حقوقی داخلی،M & V غالباً به‌عنوان گزارش فنی یا ابزار اجرایی تلقی شده و جایگاه حقوقی آن کمتر به‌صورت مستقل تحلیل شده است.
این مقاله با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی و با اتکا به مبانی حقوق قراردادها، ماهیت حقوقی M & V در قراردادهای نوع دو گاز را بازسازی می‌کند و این پرسش را مطرح می‌سازد که آیا M & V صرفاً دلیل اجرای تعهد مالی است یا شرط تحقق آن. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تعهدات مالی در این قراردادها ماهیتاً مشروط بوده و فعلیت آن‌ها منوط به احراز رسمی صرفه‌جویی از طریق فرآیند M & V است؛ بنابراین M & V در اغلب موارد در جایگاه «شرط تحقق تعهد مالی» قرار می‌گیرد نه صرفاً دلیل اجرای آن.
دستاورد اصلی مقالۀ پیشِ رو، تبیین جایگاه M & V به‌عنوان نهاد حقوقی مولد اثر مالی و ارائۀ چارچوبی برای تفکیک میان شرط تحقق تعهد و دلیل اجرای تعهد در قراردادهای انرژی است. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود در تنظیم قراردادهای نوع دو گاز، جایگاه الزام‌آور M & V، نحوۀ تخصیص ریسک اختلاف در نتایج آن و سازوکار حل اختلاف ترکیبی (کارشناسی تخصصی ـ داوری) به‌صراحت پیش‌بینی شود تا از بروز ابهام در ایجاد استحقاق مالی و مسئولیت قراردادی جلوگیری گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

7. منابع
7-1. منابع فارسی
الف) کتاب‌ها
1.       شمس، عبدالله (۱۳۹۸). آیین دادرسی مدنی. جلد سوم: ادله اثبات دعوا. تهران: دراک.
2.       شهیدی، مهدی (۱۳۹۶). آثار قراردادها و تعهدات. تهران: مجد.
3.       صفایی، سید حسین (۱۳۹۷). حقوق قراردادها. تهران: میزان.
4.       کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۰). قواعد عمومی قراردادها. جلد سوم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
5.       کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۳). الزامات خارج از قرارداد (مسئولیت مدنی). تهران: شرکت سهامی انتشار.
 
ب) مقالات
6.       آخوندی روشناوند، روح‌الله و مشفقی، هدی (۱۴۰۴). شرط انتقال مسئولیت در برابر اشخاص ثالث در قراردادهای خصوصی (مطالعه تطبیقی نظام حقوقی ایران و آمریکا). پژوهش‌های حقوق تطبیقی، ۲۹(۱)، ۱۴۷–۱۷۱، شناسه e14182.
7.       https://doi.org/10.48311/CLR.29.1.6.
8.       علوی، فاطمه و اصلانی، حمیدرضا (۱۳۹۳). درآمدی بر حقوق حاکم در قراردادهای خدمات انرژی. فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، ۴۲، ۱۸۳–۲۱۷.
9.       شیروی، عبدالحسین و حسنخانلو، محمدحسین (۱۴۰۲). تأمین مالی مبتنی بر صرفه‌جویی مصرف انرژی در حقوق ایران. حقوق خصوصی، ۲۰(۱)، ۱۵–۳۰.
10.   نوردیده، محمدرضا و طجرلو، رضا (۱۴۰۰). بررسی شیوه خاص حل‌وفصل اختلاف در قراردادهای ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید و اثر آن در جذب سرمایه‌گذاری. فصلنامه مطالعات اقتصاد انرژی، ۶۹، ۲۲۳–۲۵۰.
 
ج) مقررات و اسناد رسمی
11.   شورای عالی انرژی (۱۳۹۶). آیین‌نامه ایجاد بازار بهینه‌سازی انرژی و محیط‌زیست، مصوب جلسه مورخ ۳۰/۱۱/۱۳۹۶، ابلاغی به شماره ۱۷۴۶۷۱۰ مورخ ۱۹/۱۲/۱۳۹۶.
12.   هیئت وزیران (۱۴۰۴). آیین‌نامه نحوه فعالیت شرکت‌های کارور گاز طبیعی، تصویب‌نامه شماره ۵۳۲۹۱/ت۶۳۹۸۶هـ مورخ ۰۷/۰۴/۱۴۰۴.
13.   وزارت نفت (۱۴۰۴). دستورالعمل نحوه فعالیت شرکت‌های کارور گاز طبیعی، شماره ۲۶۱-۲/۲۰ مورخ ۱۶/۰۴/۱۴۰۴.
14.   شرکت ملی گاز ایران (۱۴۰۴). شیوه‌نامه اندازه‌گیری و صحه‌گذاری (M & V)، پیوست شماره ۲ الگوی قرارداد کارور گاز طبیعی نوع دو.
15.   شرکت ملی گاز ایران (۱۴۰۴). الگوی قرارداد همکاری مشترک برای بهینه‌سازی مصرف گاز طبیعی (قرارداد کارور نوع دو).
 
2-7. منابع انگلیسی
A) Books
1.    Born, G. B. (2021). International Commercial Arbitration (3rd ed.). Alphen aan den Rijn: Kluwer Law International.
2.    Hansen, S. J., Langlois, P., & Bertoldi, P. (2009). ESCOs Around the World: Lessons Learned in 49 Countries. Lilburn, GA: Fairmont Press.
3.    Lew, J. D. M., Mistelis, L. A., & Kröll, S. M. (2003). Comparative International Commercial Arbitration. The Hague: Kluwer Law International.
4.    McKendrick, E. (2020). Contract Law: Text, Cases, and Materials (9th ed.). Oxford: Oxford University Press.
 
B) Journal Articles
5.    Sorrell, S. (2007). The economics of energy service contracts. Energy Policy, 35(1), 507–521. https://doi.org/10.1016/j.enpol.2005.12.009

C) Standards, Protocols and Reports
6.    ASHRAE. (2014). ASHRAE Guideline 14-2014: Measurement of Energy, Demand, and Water Savings. Atlanta, GA: ASHRAE.
7.    Efficiency Valuation Organization (EVO). (2022). International Performance Measurement and Verification Protocol (IPMVP): Core Concepts. Washington, DC: EVO.
8.    International Organization for Standardization (ISO). (2014). ISO 50015:2014—Energy Management Systems—Measurement and Verification of Energy Performance of Organizations—General Principles and Guidance. Geneva: ISO.
9.    U.S. Department of Energy. (2018). The Uniform Methods Project: Methods for Determining Energy Efficiency Savings for Specific Measures. Washington, DC: U.S. Department of Energy.
 
In Persian
A) Books
1.    Katouzian, N. (2011). Ghāva‘ed-e omumi-ye gharārdādhā (Vol. 3) [General rules of contracts]. Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Enteshar. [In Persian]
2.    Katouzian, N. (2014). Elzāmāt-e khārej az gharārdād (Mas’uliyat-e madani) [Non-contractual obligations (Civil liability)]. Tehran: Sherkat-e Sahami-ye Enteshar. [In Persian]
3.    Safaei, S. H. (2018). Hoghuq-e gharārdādhā [Law of contracts]. Tehran: Mizan. [In Persian]
4.    Shahidi, M. (2017). Āsār-e gharārdādhā va ta‘ahhodāt [Effects of contracts and obligations]. Tehran: Majd. [In Persian]
5.    Shams, A. (2019). Āyin-e dādrasi-ye madani (Vol. 3: Evidence in civil procedure). Tehran: Derak. [In Persian]
 
B) Journal Articles
6.    Akhundi Roshnavand, R., & Moshfeghi, H. (2025). Shart-e enteqal-e mas’uliyat dar barābar-e ashkhās-e sāles dar gharārdādhā-ye khosusi (Motāle‘eh-ye tatbiqi-ye nezām-e hoghuqi-ye Irān va Āmrikā) [Transfer-of-liability clauses toward third parties in private contracts: A comparative study of the legal systems of Iran and the United States]. Comparative Law Research Quarterly, 29(1), 147–171, e14182. https://doi.org/10.48311/CLR.29.1.6 [In Persian]
7.    Alavi, F., & Aslani, H. R. (2014). Darāmadi bar hoghuq-e hākem dar gharārdādhā-ye khadamāt-e enerzhi [An introduction to the law governing energy service contracts]. Energy Economics Studies, 42, 183–217. [In Persian]
8.    Nourdideh, M. R., & Tajarloo, R. (2021). Barrasi-ye shiveh-ye khās-e hall-o-fasl-e ekhtelāf dar gharārdādhā-ye māddeh 12-e ghānun-e raf‘-e mavāne‘-e tolid va asar-e ān dar jazb-e sarmāyeh-gozāri [Special dispute-resolution method in Article 12 contracts and its effect on attracting investment]. Energy Economics Studies, 69, 223–250. [In Persian]
9.    Shiravi, A., & Hasankhanlou, M. H. (2023). Tamin-e māli mobtani bar sarfeh-juyi-ye masraf-e enerzhi dar hoghuq-e Irān [Financing based on energy-consumption savings in Iranian law]. Private Law, 20(1), 15–30. [In Persian]
 
C) Regulations and Official Documents
10. Supreme Energy Council. (2018). Executive By-law on the Establishment of the Energy and Environment Optimization Market, approved on 19 February 2018. [In Persian]
11. Council of Ministers. (2025). Executive By-law on the Activity of Natural Gas Operator Companies, Resolution No. 53291/T63986H, dated 28 June 2025. [In Persian]
12. Ministry of Petroleum. (2025). Directive on the Activity of Natural Gas Operator Companies, Directive No. 261-2/20, dated 7 July 2025. [In Persian]
13. National Iranian Gas Company. (2025). Measurement and Verification (M & V) Procedure, Annex 2 to the Model Type-II Natural Gas Operator Contract. [In Persian]
14. National Iranian Gas Company. (2025). Model Joint Cooperation Contract for Natural Gas Consumption Optimization (Type-II Gas Operator Contract). [In Persian]